ĐÉN VỚI BÀI THƠ TỰ TÌNH II Của Nữ sĩ Hồ Xuân Hương

TỰ TÌNH II

Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn,
Trơ cái hồng nhan với nước non.
Chén rượu hương đưa say lại tỉnh,
Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn,
Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám.
Đâm toạc chân mây, đá mấy hòn.
Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại,
Mảnh tình san sẻ tí con con!

                          Hồ Xuân Hương

Bài thơ “Tự tình II” của Hồ Xuân Hương là tiếng nói tự bạch vừa đau đớn vừa ngang tàng của người phụ nữ trong xã hội phong kiến, nơi hạnh phúc lứa đôi bị ràng buộc bởi lễ giáo hà khắc và thân phận bị xem nhẹ.

Hai câu đề mở ra không gian và tâm trạng cô quạnh đến nao lòng:
     “Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn,
Trơ cái hồng nhan với nước non.”
Âm thanh trống canh trong đêm khuya không chỉ gợi thời gian trôi chậm chạp mà còn như dồn ép nỗi cô đơn, buồn tủi. Từ “trơ” được đặt táo bạo, sắc lạnh, diễn tả sự bẽ bàng, tủi phận của “hồng nhan” trước không gian mênh mông mà vô tình của “nước non”.

Đến hai câu thực, nỗi buồn được đẩy sâu hơn trong vòng luẩn quẩn của ý thức:
            “Chén rượu hương đưa say lại tỉnh,
Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn.”
Rượu uống để quên nhưng càng uống càng tỉnh, càng nhận rõ nỗi cô đơn. Hình ảnh vầng trăng “khuyết chưa tròn” là ẩn dụ thấm thía cho cuộc đời dang dở, cho khát vọng hạnh phúc trọn vẹn mà không bao giờ đạt tới.

Hai câu luận bỗng chuyển mạnh sang giọng điệu phản kháng:
                    “Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám.
Đâm toạc chân mây, đá mấy hòn.”
Thiên nhiên ở đây không còn tĩnh lặng mà như mang linh hồn con người. Những động từ mạnh “xiên ngang”, “đâm toạc” cho thấy sức phản kháng dữ dội, tiềm ẩn của người phụ nữ tưởng chừng yếu mềm nhưng thực chất luôn khát khao bứt phá khỏi số phận éo le.

Khép lại bài thơ là nỗi chán chường pha lẫn cay đắng:
             “Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại,
Mảnh tình san sẻ tí con con!”
Thời gian tuần hoàn nhưng tuổi xuân thì không trở lại, còn tình yêu thì nhỏ bé, vụn vỡ, bị san sẻ đến xót xa. Cách nói vừa mỉa mai vừa đau đớn đã lột tả trọn vẹn bi kịch thân phận và khát vọng yêu thương không trọn của người phụ nữ.

“Tự tình II” vì thế không chỉ là tiếng than cho riêng Hồ Xuân Hương mà còn là lời tố cáo xã hội phong kiến bất công, đồng thời khẳng định bản lĩnh, cá tính và ý thức giá trị bản thân của người phụ nữ Việt Nam xưa. Bài thơ mang vẻ đẹp vừa trữ tình vừa nổi loạn, khiến người đọc day dứt và cảm phục.

                                                                                       4.0