THÔNG BÁO

Chuc nam moi.jpgChào năm mới ! 2017
      Năm 2016 đã qua đi theo thời gian và những biến động của toàn thế giới cũng như những chuyển vận của đất nước ta. Đại hội Đảng Cộng sản lần thứ XII  đã thành công rất, rất tốt đẹp, mở ra một thời kỳ phát triển mới của đất nước. Không lúc nào hết, sự hoạt động văn hóa có một tầm quan trọng nó định hình và duy trì phát triển nền văn hóa dân tộc, biểu lộ bản sắc của con người Việt Nam. Trung tâm NC BT và phát huy văn hóa dân tộc cũng như Hội thơ Đường luật Việt Nam năm qua có nhiều hoạt động rất nổi trội....
MẤY Ý KIẾN THAM GIA TỌA ĐÀM VỀ THƠ ĐƯỜNG LUẬT
20-07-2014
chua-que.jpg  Xin trân trọng giới thiệu

 MẤY Ý KIẾN THAM GIA  TỌA ĐÀM VỀ THƠ ĐƯỜNG LUẬT

        (Nhân ngày hội thơ đường toàn quốc lần thứ VII tại Quảng Ninh)

                    Nhà thơ Lê Công Bường (Quế Sơn Du Tử)

                                    Đại biểu Tp Hồ Chí Minh

 

   Lâu nay trong tập quán làm thơ của người Việt Nam ta, những nhà thơ quần chúng (không chuyên) thường tìm cách thể hiện bài thơ dưới hai dạng chủ yếu là Lục bát và Đường luật. Hiện nay thơ luật Đường đã và đang là thể thơ phổ biến trong quần chúng nhân dân.

     Trước hết xin được ghi lại nhận định về "Thơ Đường đỉnh cao của văn minh nhân loại" trong "Almanach những nền văn minh thế giới" "Trong bậc thang tiến hóa của nền văn minh thế giới đã để lại nhiều dấu ấn khó phai mờ trên nhiều bình diện văn hóa vật chất tinh thần. Đó là những tác phẩm Đường thi rực rỡ một thời, biểu tượng huy hoàng của ngôn ngữ nhân loại đến đỉnh điểm thăng hoa. Mặc dù lịch sử đã trôi qua hàng ngàn năm, song nhiều bài thơ Đường vẫn còn làm say mê xúc động lòng người. Nhiều tứ thơ Đường đã đạt tới sự thần diệu tài hoa trong sáng tạo ngôn ngữ mà không mấy thời đại có được. Ở nước ta hàng ngàn năm nay nhiều nhà thơ đã chịu ảnh hưởng của phong cách thơ Đường và đã có những sáng tạo thành công, để lại nhiều tác phẩm vô giá trong kho tàng văn học Việt Nam.

    Từ nhận định trên, ta có thể lấy đó làm chủ đạo trong nghiên cứu sáng tác thơ Đường. Nhân đây xin nêu mấy ý kiến:

   1/ Thơ Đường là một loại thơ hàm chứa nội dung bác học của các thi nhân bác học.

Ở Việt Nam ta trước đây các tác giả thơ Đường thường là các vị túc nho, học cao, biết rộng, có tâm hồn và tình cảm trong sáng, nhiều người từ quan về ở ẩn làm thơ. Vì vậy thơ thường thanh cao, sâu sắc, gắn với tình yêu quê hương, đất nước, thiên nhiên, con người, thiên về ngâm vịnh để nhàn tâm, quên chốn quan trường mà theo họ đó là "chốn lao xao". Thơ nho nhã nhẹ nhàng mà thâm thúy. Xin đơn cử một giai thoại để chúng ta cùng suy ngẫm về những giá trị văn chương: Trong cuộc thi vịnh Kiều vào mùa xuân năm Ất Tỵ (1905) tại Hưng Yên. Trong bài "Vịnh Sở Khanh", thí sinh Chu Mạnh Trinh viết câu" Làng nho người cũng coi ra vẻ/ Bợm xỏ ai ngờ mắc phải bay" Giám khảo

Nguyến Khuyến phê: "Rằng hay thì thật là hay/ Nho đối với xỏ lão này không ưa" (Lịch văn hóa tổng hợp 1987-1990). Đó là sự nho nhã của các thi nhân xưa, là ngôn từ của thơ xưa, chắc đến nay còn nguyên giá trị. Các nhà nho xưa chọn thơ Đường là thơ chủ đạo có lẽ hợp với phong cách của họ vì nhịp thơ Đường chậm rãi, khúc triết "có đầu có đuôi", rung động, uyển chuyển. Nhưng bố cục thơ Đường quá chặt chẽ, thậm chí là "cứng nhắc", hầu như chỉ phù hợp với nhũng nhà nho, ẩn sỹ thôi chăng.? Thật khó thẩm định một bài thơ hay toàn bích chứ nói gì đến việc sáng tác đẹp như mong muốn của độc giả. Khó mà cách tân. Muốn đổi mới chắc phải nới lỏng cả luật của Đường thi. Có lẽ đó cũng là hạn chế của thể thơ này trước yêu cầu cấp bách phải đổi mới thơ nói chung, thơ Đường nói riêng.. Để tồn tại và phát triển thơ Đường luật, trách nhiệm chủ yếu có lẽ thuộc về Hội thơ đường Việt Nam. Đó là bài toán cần có thời gian chiêm nghiệm mới có đáp án thỏa đáng.

   Ở Việt Nam đang "xã hội hóa thơ Đường" Hiện nay, khắp các xã phường, quận huyện đều có CLB thơ Đường, có lịch sinh hoạt, có ấn phẩm, trong đó có những ấn phẩm "để đời" được in ấn công phu.

     Thiết nghĩ, chúng ta cần lưu ý một điều: Khi đã "quần chúng hóa tác giả thì cũng cần cân nhắc đến việc có bình dân hóa tác phẩm"? Phải luôn nghĩ đến việc tôn thượng văn chương để tồn tại và phát triển, di cảo cho mai sau phải xứng đáng là những tinh hoa...

    Nhiều tác giả quần chúng đang mạnh dạn thử bút viết thơ sex, họ đang dũng cảm đứng trước một ranh giới mong manh: Một bên là nhân tính bản năng, thiêng liêng cao cả. Một bên là dung tục kệch cỡm, ô trọc. Nhiều người hài hước viết những bài khi đọc lên nghe "gớm ghiếc".Họ đang phóng bút!Trong khi thơ chuyên nghiệp cần  thận trọng cân nhắc. Lĩnh vực này vượt bà chúa họ Hồ là không dễ.

   Một loại hình thơ khác thuộc nhóm thơ đặt hàng, viết "lấy được" theo chủ đề, chủ điểm, viết cho kịp ngày thơ, ngày hội. Chủ đề gì thì nhất thiết phải có "chữ to, chữ hoa" theo chủ đề đó. Thơ chống tiêu cực phải "nói vĩ thanh, phải viết đại tự" kiểu như "băng zôn" trên đường phố. Đối từ, đối câu, đối nghĩa, hàng trên hàng dưới thô ráp, khô khan tối nghĩa, gò bó khó chấp nhận. Bởi "Thơ muôn đời vẫn là một nhành hoa bên suối"

    Hướng phát triển của thơ luật Đường và vai trò của Hội thơ Đường luật Việt Nam là gì, ở hướng nào ? Xin đề xuất:

   1/ Có nên nới rộng luật Đường thi, nếu nới rộng thì nên như thế nào. Ý kiến của các chuyên gia các nhà lí luận phê bình về lĩnh vực này?

   2/ Trong khi chờ đợi nên có vài điểm cần được thay đổi trước thấy  không ảnh hưởng gì nhiều đến luật thơ như nới rộng biên độ đối ở hai câu thực và luận trong một bài thất ngôn bát cú. Nên khuyến khích viết thơ tứ tuyệt hay ngũ ngôn vì hai loại này dễ viết hơn, dễ xướng họa hơn. Nên đan xen lồng ghép nhuần nhị giữa tình và cảnh, giữa con người và thiên nhiên, giữa trữ tình và thế sự để thơ nhẹ nhàng, mà sâu sắc hơn.

   3/ In ấn các ấn phẩm phải cẩn trọng hơn. Ấn phẩm "phổ biến ngay" trong đêm hội thì đề cao tính quần chúng, tính bình dân hơn. Còn ấn phẩm lưu truyền lâu dài thì cần tuyển chọn kỹ càng hơn để thế hệ sau đọc dễ chấp nhận. Tránh tình trạng có thơ có tiền "góp gạo thổi cơm chung" là có sách .

   4/ Các tác giả xưa sống trong hoàn cảnh xã hội khác ta bây giờ. Thơ của họ ít chủ đề, gò bó, khắt khe. Ngày nay đất nước ta đang đổi mới mạnh mẽ, toàn diện sâu sắc, cởi mở, phóng khoáng hơn. Muốn vượt người xưa phải biết tranh thủ thời cơ, vận hội mới, trên nguyên tắc cơ bản là "xây dựng một nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc". Xã hội phát triển và đổi mới từng giờ. Thơ cũng phải phát triển và đổi mới mạnh mẽ, từng bước thỏa mãn yêu cầu khắt khe của độc giả

    Xin chọn vài bài ví dụ được nhiều người tâm đắc:

   TÌNH SỰ(Trung Quốc):"Một chén xuân đưa vạn dặm tình / Cỏ thơm đứt ruột, nát lòng oanh / Xin đem nước mắt làm mưa lớn / Giữ bước chàng đi, ở lại thành".    

THAN THÂN (Hồ Xuân Hương): "Canh khuya văng vẳng trống canh dồn /Trơ cái hồng nhan với nước non / Chén rượu hương đưa say lại tỉnh / Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn / Xiên ngang mặt đất rêu từng đám /Đâm toạc chân mây đá mấy hòn /Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại / Mảnh tình san sẻ tí con con"  v.v...

    Điều quan tâm trước hết mà chắc rằng ai cũng biết là thơ Đường luật là loại thơ có "luật". Luật có từ thời nhà Đường nên gọi là thơ Đường luật.

    Từ đời Xuân thu đến đời Đường là hơn một ngàn năm, thơ Trung Quốc biến chuyển từ giản dị đến phức tạp. Đến đời Tấn (265-420) thơ mới bắt đầu ghép vào khuôn khổ, là mỗi câu 5 chữ. Sang đời Lục Triều (420-621) thi nhân lại tìm ra một khuôn mẫu nữa là một câu 7 chữ.

      Thẩm Ước xướng ra thuyết tứ thanh và bát thể (tám bệnh). Từ đó thi nhân phải theo quy tắc về âm thanh và đối ngẫu. Những quy tắc đó chưa chặt chẽ, sang đời Đường (618-907) thì thuyết thanh - bệnh và đối ngẫu của Thẩm Ước được củng cố và phát triển. Người có công trong việc chỉnh đốn thi luật là Tống Chi Vấn và Thẩm Thuyên Kỳ (thời sơ Đường)

   Theo tôi, luật của thơ không phân ra chương này điều nọ hoặc điều này trước điều kia sau. Quy tắc cơ bản của luật thì rất là tinh mật...Muốn sử dụng thể thơ Đường luật được hữu hiệu, ta cần biết mọi chi tiết, phải rành những điểm cốt yếu về chương pháp, cú pháp,hài ngẫu và thanh điệu ...như thế mới mong làm được một bài thơ hoàn chỉnh về luật. Ngoại những chi tiết như bát thể (tám bệnh) mà Thẩm Ước quy định. Thời gian từ đời Đường trở về sau, số bệnh của thơ ngày một nhiều thêm, vì vậy các thi nhân đưa thêm vào luật đó là :

    1/ Bệnh điệp thanh : là trong thơ thất ngôn chữ thứ 4 và chữ thứ 7 trong câu có vần vì hai chữ ấy đều là bình thanh, thì phải sử dụng một chữ là thượng bình (phù bình thanh hay còn gọi là đoản thanh). Một chữ là hạ bình (trầm bình thanh hay trường thanh). Nếu sử dụng hai chữ đó cùng một vế là mắc bệnh.

    Ví dụ: Trong  "Huyền thoại miền mây nước":

                 *Ta đã về thăm vịnh Hạ Long (tr 240),

                *  Đã bảy mươi năm sống với nhau (tr 241)

Đây là bệnh hạ bình hoặc trầm bình hoặc trường thanh

   2/ Bệnh điệp vận : cũng như điệp thanh, trong thơ ngũ ngôn nó nằm ở từ thứ 2 và thứ 5. Trong thơ thất ngôn nó nằm ở từ thứ 4 và thứ 7 gọi là đại vận, ở từ thứ 2 và thứ 6 gọi là tiểu vận

    Ví dụ :    Trong "Huyền thoại miền mây nước"

                * Tam hiền trúc biếc lập thiền môn (tr 242)

                * Lấy chồng chợ Cột quyết không chê (tr 246) v.v...

    3/ Bệnh hạc tất ( chưa bàn thơ ngũ ngôn) trong thơ thất ngôn làng thơ xưa gọi chữ thứ 4 là hạc tất tức là gối hạc mà ra. Cho nên chữ thứ tư trùng thanh độ với chữ thứ 7 là bệnh. Điểm này thi nhân mắc nhiều nhất, hầu như bài nào cũng bị. Ví dụ: Trong "Huyền thoại miền mây nước"

            *Thu qua biêng biếc xanh màu trúc (tr 246)

            * Dị hình như đá cười say đắm (tr 264) v.v ...

            Bệnh hạc tất còn gần giống bệnh phong yêu.( Từ thứ 2 trùng thanh với từ thứ 7)

   4/ Bệnh khổ độc: Đó là chữ thứ 3 trong câu ( vì đây là nhất tam ngũ bất luận nên không ai để ý). Nếu chữ này ở tiếng trắc trong thơ luật bằng thì đổi ra từ bằng được. Nhưng ở tiếng bằng trong câu thơ luật trắc mà đổi ra tiếng trắc thì là bệnh khổ độc

          Ví dụ: Trong "Huyền thoại miền mây nước"

          * Ca sỹ đón chào thả mắt nâu ( tr 267) 

          * Sóng nước Hạ Long đẹp ráng chiều (tr 282) v.v...

   5/ Bệnh điệp âm: Những tiếng cùng một âm căn hoặc những chữ mà một hay nhiều mẫu tự đứng trước hoặc đứng sau giống nhau

          Ví dụ: Trong"Huyền thoại miền mây nước"

          * Trắng vịnh rồng bơi trời bổi hổi (tr 330)

    Đọc lên nghe như nói lắp

   6/ Bệnh trùng tự: Trong bài thơ có 2 hoặc 4, 4 chữ giống nhau, mà giống cả nghĩa nữa thì gọi là bệnh.

          Ví dụ: Trong "Huyền thoại miền mây nước"

         *Câu thứ 2 có chữ non xanh, câu 3 có chữ thế núi, câu 6 có chữ núi đứng, câu 8 có chữ gìn non. Vì nghèo từ nên mới lặp đi lặp lại hai từ "núi- non". Bài cùng trang có câu "Đạp núi xem non cao mấy trượng".Núi, non là một, đạp núi thì còn gì để mà xem nữa.

   7/ Bệnh hiệp trường: Trong hai cặp thực và luận ý hai vế đối giống nhau thì gọi là bệnh. (Cây nứa bổ đôi)

   8/ Bệnh phạm đề: Trong thơ Đường luật tuyệt đối cấm các chữ trong cặp thực, luận lấy làm đề bài. Bệnh này còn ít trong các thi tập.

   9/ Bệnh sàng túc: Cặp luận và thực ý trùng nhau, giống như hai cái giường úp lên nhau, cổ nhân gọi là "diệp sàng xá ốc", nghĩa là giường nhiều lớp, nhà gác chồng

   10/ Còn nhiều bệnh nữa tôi hiểu chưa kỹ nên không dám đưa vào đây như bệnh: điệp điệu-bệnh chánh nữu, bệnh bàng nữu v.v..

   Nhân đây xin nói thêm về cách đối ngẫu. Người xưa cũng chia ra nhiều cách. Lúc đầu có 8 cách đối: Đích danh, dị loại, song thanh, điệp vận, liên miên, song nghĩ, hồi văn,  và cách cú đối.

   Về sau nâng lên 16 cách đối: nhân vật, điểu thú, hoa mộc, sử sự, địa danh, tình tự, tình cảnh, số tự, thực tự, hư tự, thác tổng, liên châu, xảo biến, lưu thủy, tinh xảo, kì kiện đối. Ngoài ra còn một số cách đối khác.

      Để đánh giá một bài thơ luật, trước hết ta xem xét về luật. Những bài phạm luật nhiều thì loại trước "dù hay mấy"cũng loại. Có như vậy mới sàng lọc, tìm kiếm được những bài thơ chuẩn mực trong thể thơ Đường luật này. Nhưng dù sao thơ luật Đường trong thời đại @  chúng ta cùng chung tay đổi mới , giữ được cốt cách cơ bản của thơ luật Đường những cũng cần phải cách tân phù hợp với sự phát triển chung của thời đại .

                                                                             Theo Kỷ yếu  thơ luật Đường Quảng Ninh

              

                                               

 

 

Tác giả BBT