Đến với bài thơ " Vịnh cái quạt của nữ sĩ Xuân Hương
30-08-2012
Cái quạt.jpg  Xin giới thiệu bài viết của Đặng Phụ

I. Phần I  Bình luận của chính tác giả

Nhắc tới bài thơ vịnh cái quạt khiến ta liên tưởng ngay tới Bà chúa thơ nôm Hồ Xuân Hương, một tuyệt tác không chỉ ở tầm tư duy siêu phàm của tác giả về tứ thơ và nghệ thuật chuyển hóa bằng hình ánh đầy cảm xúc của một sự vật xem ra có vẻ bình thường mà trở nên tuyệt tác trong thơ ca. Nếu ai lần đầu tiên đọc bài thơ này đều hiểu ngay là một chiếc quạt giấy nan tre được xâu lại và dính dán thành một mặt phẳng có thể xòe ra khép vào, tùy theo sở thích của người chủ mà sử dụng nó khiến cho cơ thể ta mát mẻ, lòng ta sung sướng. Song càng đọc ta càng thấy nó không còn là một chiếc quạt bình thường mà nó đã đi vào đời sống của mọi người kể từ anh hùng, quân tử đến người dân đều có một cảm giác chung được hưởng cái mát mẻ, thưởng thức cái sung sướng, được âu yếm quý yêu và coi như một vật báu của mình, hơn nữa nó đã được nhân cách hóa để hình tượng những điều thầm kín khó nói thành lời chỉ ở chốn phòng the. Đó là cái tài cao siêu mà Bà chúa thơ nôm đã kiến tạo ra.

Để hiểu một cách thấu triệt nội dung ý tứ thơ và hình ảnh và cách sử dụng từ điêu luyện mang sắc thái hào hoa của thi sĩ - Bà chúa thơ nôm, chúng ta hãy đọc kỹ cả bài thơ “Vịnh cái quạt dưới đây:

VỊNH CÁI QUẠT

Một lỗ xâu, xâu mới cũng vừa

Duyên em dính dán tự ngàn xưa

Chành ra ba góc da còn thiếu

Khép lại đôi bên thịt vẫn thừa

Mát mạt anh hùng khi tắt gió

Che đầu quân tử lúc sa mưa

Nâng niu ướm hỏi người trong trướng:

“Phì phạch trong lòng đã sướng chưa?”

Bằng bút pháp tuyệt phẩm đi thẳng vào đề mô tả những thứ kiến tạo nên cái quạt bình thường mà ai cũng cảm nhận ngay được, chất liệu dân dã, song cái tuyệt phẩm ở đây hiển hiện ngay trên cùng những con chữ đó những ẩn ý mà khi ta nghĩ đến đã thấy cảm khoái trong lòng “Một lỗ xâu, xâu mấy cũng vừa”. Đúng là một cái lỗ để xâu từng cái nan quạt lại tùy theo loại quạt mà số lượng “xâu” khác nhau song mấy (bao nhiêu) cũng vừa, rất chặt, khít song lại thoải mái về kích thước đo “xâu” khiến cho ta liên tưởng tới sự vừa khớp của người đã làm ra và sử dụng nó. Lỗ được dùi rồi xâu thành chuỗ nan quạt chắc chắn, nói theo ngôn từ thì người thợ làm ra từng cái nan chưa có lỗ sau đó ghép lai, đục lỗ rồi xâu và vít chắc lại thành cái chuôi quạt khiến ta liên tưởng tới những bài thơ khác của Bà như bài Thiếu nữ ngủ ngày “...Một lạch đào nguyên suối chửa thông” hay bài Dệt cửi “...Lớn bé nhỏ to vừa vặn cả/Ngắn dài khuôn khổ cũng như nhau” mới thấy cái tài phán của Bà, chỉ một câu bảy chữ thôi mà đã nói ra được bao nhiêu điều, thật có, hóm hỉnh có và ẩn ý có. Tiếp đến cũng bằng bút pháp tả thực về cái duyên mà các nan quạt và giấy với hồ dán tạo mặt phẳng co dãn được của quạt “Duyên em dính dán tự ngàn xưa” đó là một câu cực kỳ hóm hỉnh của Bà, từ xưa đến nay ai mà chả biết đến như là tạo hóa sinh ra, một tất yếu của vạn vật, song được kết nối bởi từ “dính dán” tạo cho ta một cảm giác có sự dính kết keo sơn của hai thứ với nhau. Mới hai câu mở và dẫn đề đã bao hàm bao nhiêu cảm xúc, nét tả thanh tao mà sâu sắc quện lại với nhau không rời.

Tiếp theo là hai câu tả thực “Chành ra ba góc da còn thiếu/khép lại đôi bên thịt vẫn   thừa” đã lột tả một cách chân thực bằng hình ảnh sắc nét hiện rõ như in cả hình lẫn bóng thứ mà Bà muốn đề cập đến mà từng chữ từng lời lại đối nhau chan chát khiến cho ta cảm thấy sự vật nổi lên hiện rõ từng góc cạnh trước mắt như ta đang được đắm say chiêm ngưỡng, nếu ta có ý liên tưởng một chút thì thật đúng là rõ mồn một không sai đến từng li thứ mà Bà miêu tả.

Khi đã lột tả được chân tướng sự vật rồi, Bà nêu tiếp tác dụng của nó trong hai câu luận như: “Mát mặt anh hùng khi tắt gió/Che đầu quân tử lúc sa mưa”. Công dụng thì rõ ràng rồi thật là đa tác dụng song ở đây ta nên hiểu thêm cái ý sâu xa của Bà đề cập đến về cái ta được thưởng thức lúc sử dụng, đâu chỉ là thứ bất đắc dĩ mà là thứ thích được dùng để mà “vui sướng”, đó mới là ý mà Bà đã nói khéo cho các học giả si tình.

Từ một cái quạt (vật bình thường) với tài ba và hóm hỉnh của Bà nó đã trở nên một vật thân thương, vật bất ly thân của nhiều bậc vương giả cả ngày lẫn đêm trong chốn phòng the: “Nâng niu ướm hỏi người trong trướng” khiến ta say mê đến cuồng nhiệt biết rồi mà vẫn cứ ướm và hỏi để biết hơn nữa, song không phải chỉ có vậy mà nó được bộc lộ ra ở câu kết “Phì phạch trong lòng đã sướng chưa” đến đây thì câu thơ lên đến đỉnh điểm về nỗi lòng sung sướng của con người. Tiếng tượng thanh và tượng hình “phì phạch trong lòng” cho ta những âm thanh và hình tượng chỉ có người sử dụng nó mới cảm xúc đầy đủ của sự sung sướng mà sung sướng ở trong lòng, cái nóng không còn cảm giác nữa mà nó đã đi vào chiều sâu ở tận bên trong lòng người mà lan tỏa.

Trên đây là một tuyệt phẩm đường thi của Bà chúa thơ nôm Hồ Xuân Hương, ai ai cũng rất dễ hiểu và tùy theo mức độ của từng cảm xúc của từng người, theo từng thời điểm và cuối cùng đã đi đến đỉnh điểm của sự sung sướng (mát mẻ/thỏa mãn). Thơ bà thật dân dã, thật uyên thâm, bác học, đã gây được cảm xúc sâu lắng, lạc quan yêu đời của mọi tầng lớp nhân dân nhằm giải khuây những sầu muộn, những mệt nhọc trong lao động, trong cuộc sống con người.

Phần II  Bình luận của dịch giả tiếng Anh

Thơ Hồ Xuân Hương đã nổi tiếng từ lâu và đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, đặc biệt là tiếng Anh. Rất tiếc là tôi chưa được đọc một bản dịch tiếng Anh nào của thơ Hồ Xuân Hương, song nghe nói nhiều độc giả đã hết lời ca ngợi thơ của Bà, nhất là các độc giả người Mỹ. Vừa qua tôi rất hân hạnh được đọc bài Vịnh cái quạt bằng tiếng Anh của tác giả Kim Vũ qua trang web <thoduongdatviet.com>, dịch giả đã bỏ ra 10 năm trời để hoàn thành thi phẩm này. Kể ra Người dám dịch thơ của thi sĩ Hồ Xuân Hương thì quả là tài ba vì đâu chỉ dịch phóng tác hay dịch bám từ theo từ, mà phải dịch cả cái hồn của thơ của Bà và những ngữ nghĩa bóng gió ẩn ý trong hành văn như một dòng suối có hai dòng chảy một dòng chảy bên trên ta thấy được còn dòng chảy ngầm ta không thấy bằng trực giác mà chỉ thấy qua cảm nhận. Để thấy được điều này tôi xin phép được trích dẫn nguyên văn bản tiếng Việt và tiếng Anh của 2 bài thơ như sau:

 

Vịnh cái quạt

Một lỗ sâu, sâu mấy cũng vừa

Duyên em dính dáng tự nghìn xưa

Chành ra ba góc da còn thiếu

Khép lại đôi bên thịt vẫn thừa

Mát mặt anh hùng khi tắt gió

Che đầu quân tử lúc sa mưa

Nâng niu ướm hỏi người trong trướng:

“Phì phạch trong lòng đã chán chưa?”

FAN SONG

A hollow hole for whatever thrusting through

For a thousand years I’ve had an appeal that sticks

Spread into a triangle, my skin appears amiss

Closed in on two sides, my flesh is somewhat redundant

I cool a fighter’s face when there’s no wind

And cover a gentleman’s head when it’s raining hard

Ask the one tenderly handling me behind the curtains

“Had your fill, fluttering yourself inside?”

Ngay ở tiêu đề tác giả dịch thuật bài Vịnh cái quạt là Fan song, kể ra ngữ nghĩa thì không khác biệt nhau lắm, song nếu dịch là “Bài ca cái quạt” thì e không hay mà theo ý tôi nó phải là Vịnh cái quạt mới sát nghĩa “Versing a fan”. Về phần bài thơ tiếng Việt không biết tác giả lấy từ tài liệu nào mà có một số chỗ tiếng Việt trong bài sai so sánh với tập thơ của nhà xuất bản văn học “Hồ Xuân Hương thơ và đời” dẫn đến khi hạ bút sai cả nghĩa, tác giả chép tiếng Việt là “Một lỗ sâu, sâu mấy cũng vừa” ‘sâu, sâu’ là sai vì không phải là tính từ như một hố sâu, sâu (sâu><nông), mà ở đây là chữ ‘xâu, xâu’ là động từ, được xâu rồi lại xâu nên tác giả dịch là A hollow hole for whatever thrusting through “Một lỗ rỗng cho xiên qua bất cứ cái gì”. Nghĩa này gây một phản cảm rất mạnh còn đâu thi tứ của một lạch đào nguyên suối chửa thông nữa, như Bà đề cập đến người con gái trinh nguyên. Câu hai “Duyên em dính dáng tự nghìn xưa” câu này cũng sai,  từ ‘dính dán’ chứ không phải dính dáng nên nghĩa khác hẳn nhau. Dính dán là có sự dính gắn kết lại chứ không phải dính dáng là có dính líu đến, không cụ thể mặc dù dịch giả đã dịch là  Trong một nghìn năm tôi có duyên dính lại. Hai câu thực dịch giả đã coi cái quạt là đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, thế chủ động, nếu vậy thì không đúng nghĩa vì cái quạt không thể tự hành động được mà phải có con người sử dụng nó vị vậy phải dùng đại từ nhân xưng ngôi thứ ba. Tiếp theo là câu thực  Spread into a triangle, my skin appears amiss. Sao lại dịch là “một tam giác” ở đây , rõ ràng là ba góc cơ mà, và “Closed in on two sides, my flesh is somewhat redundant”. Dịch giả quá câu nệ vào tả thực da và thịt, còn từ amiss không rõ nghĩa, từ đó hai câu luận dịch giả cũng sử dụng đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất nên không đúng hành động. Tại sao lại sử dụng từ fighter (chiến sỹ)và gentlement (người lịch sự) trong khi đó từ nguyên bản tiếng Việt rõ ràng là anh hùng (hero) và quân tử (nobleman) đối nhau như thế kia mà. Cụm từ nâng niu ướm hỏi là cụm từ rất hay sâu sắc, cả câu dịch giả dịch nghĩa là hỏi nhẹ nhàng người sử dụng tôi bên trong trướng, đâu thấy từ nâng niu ướm hỏi. Câu cuối cùng dịch giả cũng dịch thiếu  “Cái thỏa mãn của anh tự thấy ‘xao xuyến’ (cất cánh) bên trong chưa?. Qua phân tich như vậy ta thấy bài thơ mất vẻ hay và chất thơ tự dưng biến đâu mất mà chỉ còn lại những từ ghép lại gượng gạo mà thôi. Một điều nữa khi dịch Đường thi sang tiếng nước ngoài không thể dịch theo luật thơ Đường của ta được mà phải dịch theo thể thơ tự do vì tiếng nước ngoài thường đa âm tiết còn tiếng ta và một số nước như tiếng Trung Quốc, riều Tiên và tiếng Nhật vv... là đơn âm tiêt.

Dưới đây tôi xin mạo muội dịch bài thơ này theo chủ ý của tôi nếu độc giả nào thấy còn vấn đề xin hãy góp ý cho bài thơ tiếng Anh được hoàn chỉnh.

 

VERSING A FAN

 

A hole is threaded and threaded as much as it can be fitted as well

Its charm of love was stuck since thousand years

If it’s expanded into three angles, the skin’s still defficient

and closed up on two sides, the meet is yet redundant

It cools the hero’s face when the wind’s ended

It covers the nobleman’s head while the rain’s falling down

Taking a loving care of trying to ask the one who’s inside the curtain

“Have you been satisfectury while it’s fluttering in your bowels?”

 

                                                        Đặng Phụ, Chi hội Tây Phương Thạch Thất, Hà Nội  

Tác giả ĐP. Hà Nội