Cái tết đầy ắp niềm vui: Quân và dân ta vừa thắng lợi lớn trên chiến trường Việt Bắc - chiến dịch thu đông 1947. Sắc xuân núi rừng ấm áp, muôn hoa đua nở, tin vui nối tiếp tin vui. Trong cảm xúc mùa xuân giữa núi rừng Việt Bắc, Bác Hồ đã cho ra đời bài thơ “ Nguyên tiêu”.
Đây là một trong những bài thơ xuân hay nhất của Bác, cũng là bài thơ trong hàng kiệt tác của thơ ca Việt Nam hiện đại.
NGUYÊN TIÊU
Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên,
Xuân giang, xuân thuỷ, tiếp xuân thiên.
Yên ba thâm xứ đàm quân sự,
Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền.
Hồ Chí Minh
RẰM THÁNG GIÊNG
Rằm xuân lồng lộng trăng soi,
Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân,
Giữa dòng bàn bạc việc quân,
Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền
(Xuân Thuỷ dịch)
Bài thơ như một bức tranh thiên nhiên sinh động, một bức tranh kháng chiến đầy khó khăn, gian khổ nhưng rất lạc quan tin tưởng. Niềm lạc quan được biểu lộ ở thái độ ung dung, khoan hoà, bình tĩnh của Người.
Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên
(Rằm xuân lồng lộng trăng soi)
Câu thơ là một thông báo, một nhận xét: Đêm nay là đêm nguyên tiêu, thời khắc thiêng liêng, lắng đọng. Bác nhận xét: Vầng trăng tròn đầy, ánh trăng. Như thấy bóng mình hiện lên dưới ánh trăng soi vằng vặc. Như thấy bên ta cảnh thiên nhiên mênh mang bao la. Trăng rất sáng vì đó là ánh trăng “nguyên tiêu” – Trăng rằm tháng Giêng. Câu thơ trên vừa mang tính hiện thực cao vừa thể hiện nét riêng độc đáo thường thấy trong thơ Đường.
Câu tiếp theo Bác nêu về cảm nhận về không gian. Một không gian mênh mông bát ngát vô tận.
Xuân giang, xuân thuỷ, tiếp xuân thiên
(Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân)
Trăng cùng trời, mây, sông, nước tạo nên vẻ đẹp sống động. Một bức tranh thiên nhiên hoàn chỉnh mang tính quần thể. Trăng đẹp như trong thơ cổ nhưng không chút gợn buồn.
Hai câu thơ trên ghi lại hình ảnh trăng nguyên tiêu tròn đầy, núi rừng Việt Bắc rực rỡ sức xuân. Ẩn trong bức tranh thiên nhiên ấy là sức mạnh của cuộc sống, của con người kháng chiến.
Trên con thuyền, giữa dòng sông, dưới ánh trăng rằm vằng vặc; giữa tiết xuân với trời mây, sông nước mênh mang, con thuyền không còn là một phương tiện qua sông đơn thuần mà đã đứng vào vị trí cao hơn, ý nghĩa hơn – Nơi đó những người đang quyết định vận mệnh đất nước, luận bàn việc quân.
Yên ba thâm xứ đàm quân sự
(Giữa dòng bàn bạc việc quân)
Nơi tận cùng khơi sóng vừa kín đáo vừa yên tĩnh. “Yên ba thâm xứ...” nơi cảnh thường hoang liêu, xưa các nho gia, ẩn sỹ hay tìm đến luận đàm tâm sự, gửi gắm tâm trạng...Trong thơ Bác thì cảnh quan ấy lại có hồn, có nghĩa trong con mắt Bác - một nhà quân sự tài ba lỗi lạc. Con người kháng chiến đến “Yên ba thâm xứ” để bàn việc nước việc quân. Câu thơ thể hiện chiều sâu tâm hồn Bác, con người luôn vì việc nước, việc quân. Để rồi:
Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền
(Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền).
Đêm trở về đầy một thuyền trăng. Phong cảnh thật sáng tươi, lòng người thư thái. Con thuyền kháng chiến được Bác biến thành con thuyền thi nhân chở đầy ánh trăng.
Bài thơ chỉ có 4 câu gọn gàng nhưng thật súc tích, phản ánh đầy đủ tình yêu thiên nhiên, niềm lạc quan cách mạng. Cảnh thiên nhiên trong bài thơ “Nguyên tiêu” đẹp trữ tình và đầy màu sắc lãng mạn, phảng phất âm hưởng của một chất thơ cổ, một bài Đường thi đưa chúng ta vào thế giới mộng ảo.
Mùa xuân Quý Mùi – 2003, Ban chấp hành Hội Nhà văn (khoá VI) quyết định lấy ngày rằm tháng giêng hàng năm, ngày Bác Hồ cho ra đời bài thơ “Nguyên tiêu” của Bác ( 1948) là Ngày thơ Việt Nam .
Hồng Bài