Xuân là gì mà ghê gớm vậy? Tôi tra từ điển Hán Việt thì nó có những nội hàm sau:
- Chỉ mùa khí hậu đầu tiên của một năm
- Chỉ sự trẻ trung vui thích
- Chỉ sự ham muốn giữa nam nữ
- Là thứ rượu đời Đường
- Là sức sống tràn đầy
- Chỉ phương Đông
- Chỉ một năm, một tuổi trôi qua.
À! Ra thế…vậy mình nên chuẩn bị món gì để gọi là tống cựu nghênh tân?
Nếu tôi là nhà khoa học, tôi sẽ thu thập đủ các loại thịt, từng loại tôi sẽ tìm ra % các tố chất đạm mỡ vi lượng…rồi phân loại thứ nào bổ âm bổ dương…loại nào hợp cho người tiểu đường, hư thận, loại nào thì tránh lận đận thăng hoa…
Nếu tôi là nhà nghiên cứu văn học, tôi sẽ thu thập đủ các loại thơ xuân , từng loại tôi sẽ tìm ra % hỉ nộ ái ố…rồi phân loại thơ nào tiêu cực, tích cực…loại nào hợp với nam phụ lão ấu, kẻ xấu người có duyên, chị lắm tiền anh hợm của..
Rất tiếc tôi không có cả 2 cái “nếu”cao quí kia, đành làm anh sưu tầm nghiệp dư thơ cổ vậy: tôi ghi nguyên tác bài thơ, rồi lặng lẽ dịch mà chơi, rồi tán vài câu vô thưởng vô phạt…rồi bầy ra như cô hàng xén răng đen bầy tạp hóa (ở gốc đa đầu làng vậy…chỉ để chơi chứ bán ai mua)
Nguyễn Bính có 4 câu gói trọn mọi nội hàm của chữ xuân cổ điển:
Đã thấy xuân về với gió đông,
Với trên màu má gái chưa chồng,
Bên hiên hàng xóm, cô hàng xóm
Ngước mắt nhìn trời đôi mắt trong.
“Đôi mắt trong” tình đấy, tĩnh đấy nhưng động đấy…mùa xuân …sự sống bật dậy tràn trề tựa Thôi Hiệu ngày nào mô tả: “nhân diện đào hoa tương ánh hồng”
Với Vương Duy mùa xuân là một nét nhạc êm ái du dương
* Điền viên lạc * Niềm vui ruộng vườn
Đào hồng phục hàm túc vũ Đào hồng gội mưa đêm
Liễu lục cánh đái xuân yên Liễu biếc khói xuân lồng
Hoa lạc gia đồng vị tảo Hoa rụng gia đồng chưa quét
Oanh đê sơn khách do miên Oanh kêu khách núi đang nồng
Nội hàm thứ 3 của xuân được thể hiện bằng các cung bậc khác nhau một cách tế nhị, kín đáo:
* Tương tư (Vương Duy) * Nhớ nhau
Hồng đậu sinh nam quốc Đậu đỏ mọc ở miền nam
Xuân lai phát kỷ chi. Mùa xuân nảy nụ mơn man bao cành
Nguyện quân đa thái hiệt Hái thật nhiều nhớ nghe anh
Thử vật tối tương tư. Vật này nhắc nhở lòng thành hai ta .
* Xuân khuê(Đái Luân) * Buồng xuân
Niểu niểu thành biên liễu Thướt tha cành liễu bên thành
Thanh thanh mạch thượng tang Dọc đường dâu tốt xanh xanh nõn nà
Đề lung vong thái diệp Giỏ không, quên hái rồi mà!
Tạc dạ mộng Ngư Dương Đêm qua trong mộng đi xa gặp chàng.
*Tây cung xuân oán *Xuân oán ở Tây Cung
Tây cung dạ tĩnh bách hoa hương Tây cung đêm lặng ngát hoa hương
Dục quyển châu liêm xuân hận trường Toan cuốn rèm châu chất hận trường
Tà bão vân hòa thâm kiến nguyệt Ôm chéo đàn vân nhòm ánh nguyệt
Mông lung thụ sắc ẩn Chiêu Dương Mịt mờ cây lá điện Chiêu Dương
Xuân ở đây được vẽ bằng 3 khuôn trăng thiếu nữ:
- Nàng “tương tư” hân hoan chứa chan hi vọng.
- Nàng “xuân khuê”tiếc rẻ và khao khát.
- Nàng “Tây cung xuân oán” đau đớn và thất vọng
Cùng thân gái vào xuân sao mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh vậy!
Cùng một đầu đề “Xuân hiểu”, Mạnh Hạo Nhiên và vua Trần Nhân Tông có con mắt triết học nhìn mùa xuân (biện chứng) thật là khác nhau;
* Xuân hiểu (MHN) Buổi sáng mùa xuân
Xuân miên bất giác hiểu Giấc xuân sáng cũng không hay
Xứ xứ văn đề điểu Nơi nơi chim chóc ca bay vang lừng
Dạ lai phong vũ thanh Đêm qua mưa gió lâu dừng
Hoa lạc tri đa thiểu. Hoa rơi hoa rụng xem chừng đầy sân.
* Xuân hiểu(TNT) Buổi sáng mùa xuân
Thụy khởi khải song phi Tỉnh dậy mở cửa sổ
Bất tri xuân dĩ qui Chẳng hay xuân đã về
Nhất song bạch hồ điệp Kìa! Một đôi bướm trắng
Phách phách sấn hoa phi. Phấp phới đến hoa kề.
Lại một đối chứng nữa khi ta đưa ra 2 bài thơ cùng đầu đề “Nguyên Tiêu”:
* Nguyên Tiêu (Bạch Cư Dị) * Đêm rằm tháng Giêng
Huyên huyên xa kỵ đế vương châu Xe cộ ồn ào chốn đế đô
Cô bệnh vô tâm trục lãng du Ốm đau nên nỏ thiết chơi mô!
Minh nguyệt thanh phong tam ngũ dạ Đêm rằm gió mát trăng càng sáng
Vạn nhân hành lạc nhất nhân sầu. Bao kẻ vui cười một kẻ cô.
*Nguyên Tiêu (CT Hồ Chí Minh) * Đêm rằm tháng Giêng
Kim dạ Nguyên Tiêu nguyệt chính viên Vành vạnh đêm nay trăng tròn
Xuân sơn xuân thủy tiếp xuân thiên Xuân sông hòa với xuân non xuân Trời
Yên ba thâm xứ đàm nông vụ Bàn nắng mưa chốn mù khơi
Dạ bán qui lai nguyệt mãn thuyền. Khuya về thuyền chở ngời ngời
Ánh trăng
À! Ra thế…ngoại cảnh qua lục giác tác động vào tâm thế và ta có 2 tâm trạng khác nhau:
- Cô quạnh hắt hiu (BCD giữa chốn Tràng An phồn hoa náo nhiệt)
- Ung dung nhẹ nhõm (HCM giữa chốn Việt Bắc rừng sâu núi hiểm)
Nói tới thơ xuân là không thể quên những bức phong cảnh, ở cuộc “triển lãm” tiểu mini này tôi muốn “chiềng làng”mấy bức họa sau:
*Tây Đình xuân vọng (Giả Chí) *Ngắm xuân ở Tây Đình
Nhật trường phong noãn liễu thanh thanh Ngày dài gió ấm liễu xanh xanh
Bắc nhạn qui phi nhập yểu minh Hướng bắc nhạn về lặng vắng tanh
Nhạc Dương thành thượng văn xuy địch Tiếng sáo Nhạc Dương đâu chợt nổi
Năng sử xuân tâm mãn Động Đình Động Đình trải khắp một lòng xuân
Bức họa này được vẽ bằng sự yên lặng (do chim nhạn bay về bắc),bằng tiếng sáo(trải lòng xuân lên mặt hồ)
*Phiếm châu nhập Hậu Khê * Dạo thuyền đến Hậu khê
Vũ dư phương thảo tịnh sa trần Bụi trần cỏ sạch sau mưa
Thủy lục than bình nhất đái xuân Bến yên nước biếc cũng vừa độ xuân
Duy hữu đê quyên tư lưu khách Quyên kêu giữ khách bao lần
Đào hoa thâm xứ cánh vô nhân Vườn đào quạnh quẽ dấu chân đã mờ
Cuộc du xuân này tựa như Lưu, Nguyễn đến Thiên Thai, chỉ khác là chàng không còn gặp các nàng Tiên nữa! cảnh cũ người đâu .
* Trại đầu xuân độ (Nguyễn Trãi) * Bến xuân đầu xóm
Độ đầu xuân thảo lục như yên Đầu bến cỏ xuân biếc khói mờ
Xuân vũ thiêm lai thủy phách thiên Nước sông ăm ắp trận mưa sơ
Dã kính hoang lương hành khách thiểu Khách qua thưa thớt đường hoang vắng
Cô chu trấn nhựt các sa miên Ghé bãi thuyền côi ngủ vật vờ
Ẩn sau những nét thiền hư ảo là một sức sống trỗi dậy của sức xuân (thảo lục, thủy phách). Sự tĩnh lặng được đẩy lên cao độ bằng những tính từ, động từ :dã, hoang lương, thiểu, cô, trấn, miên…Đặc biệt động từ “miên”đã thổi hồn quê cho con thuyền đơn chiếc. Con thuyền này đâu phải là tre là gỗ vô tri ,nó là xương là thịt của thi nhân.
*Xuân dạ Lạc Thành văn địch *Ở Lạc Thành đêm xuân nghe sáo
Thùy gia ngọc địch ám phi thanh Sáo ngọc nhà ai thổi vật vờ
Tản nhập xuân phong mãn Lạc Thành Gió đông hòa lẫn tản vu vơ
Thử dạ khúc trung văn Chiết liễu Đêm nay Chiết liễu bài nghe trọn
Hà nhân bất khởi cố viên tình. Tình cố hương ai chẳng thẫn thờ.
(Lý Bạch)
Lại bắt đầu một chu kì của sự sống (xuân phong). Những kẻ ly hương sao không bồi hồi nhớ lại cái buổi ban đầu thơ ấu ấy…Tình cố hương là thiêng liêng (chôn nhau cắt rốn, cáo chết quay đầu về núi), nhưng từ khóa để mở lại quá đơn giản: một khúc dân ca nơi đất khách quê người (giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò ví dặm…).
“…Xuân đang đến nghĩa là xuân đang qua
Xuân đang non nghĩa là xuân đã già”
Tri Kỷ của Thi Nhân sắp nói lời chia biệt…Người Tình lòng đau như cắt,cố níu lại ,vớt vát…một cái gì đó …sắp tuột khỏi lòng mình!
*Tam nguyệt hối nhật tống xuân *Đêm chót tiễn xuân
Tam nguyệt chính đang tam thập nhật Đêm ba mươi của tháng ba
Xuân quang biệt ngã khổ ngâm thân Mùa xuân chia biệt thân ta mỏi mòn
Cộng quân kim dạ bất tu thụy Mình ơi chớ có ngủ ngon !
Vị đáo hiểu chung do thị xuân. Chưa nghe chuông sáng hãy còn hương xuân
( Gỉa Đảo)
Cách thời Giả Đảo 700 năm, Ức Trai níu kéo Nàng Xuân còn quyết liệt hơn:
Tiếc Xuân cầm đuốc mảng chơi đêm,
Những lệ (sợ) Xuân qua tuổi tác thêm,
Cầm đuốc chơi đêm cùng khách nói
Tiếng chuông chưa gióng ắt còn Xuân.
Tân Mão Mạt Đông
Lâm Tẩu Thái Doãn Mại
16c –Nguyễn Biểu –Nha Trang – Khánh Hòa